Тоғызқұмалақ ережелері
Тоғызқұмалақ — қазақ халқының ғасырлар бойы сақтап келген дәстүрлі стратегиялық ойыны. Атауы «тоғыз» санынан және «құмалақ» сөзінен шыққан — әр ойыншыға тоғыз отау, ал әр отауға тоғыз құмалақ тиесілі. Бұл — тек көңіл көтеру ғана емес, есеп жүргізу мен логикалық ойлауды дамытатын халық мұрасы, қазір ұлттық спорт түрі ретінде жарыстарда да ойналады.
1Тақтаның құрылымы
Тақтада әр ойыншыға тоғыз-тоғыздан отау (барлығы 18 отау) және бір-бірден қазан тиесілі. Ойын басында әр отауға тоғыз құмалақ салынады — жалпы саны 162.
2Жүріс жасау
Ойыншылар кезектесіп жүреді. Жүріс кезінде өз жағындағы кез келген құмалағы бар отаудың бірін таңдап, ондағы барлық құмалақты алып, сол отаудан бастап оңға қарай бір-бірлеп қалған отауларға таратады. Тарату өз отауларыңыздан асып кетсе, қарсылас жағына да жалғаса береді.
Жалғыз құмалақ көрші отауға ауысқанда, бастапқы отау бос қалады.
Құмалақты бөлшектеп жүруге немесе отауларды құмалақсыз қалдырып жүру рұқсат етілмейді — алынған құмалақ толығымен таратылуы тиіс.
3Құмалақ ұтып алу
Жүріс кезінде соңғы құмалақ қарсыластың отауына түсіп, сол отаудағы құмалақ санын жұп санға айналдырса (2, 4, 6, 8, 10, 12…), бүкіл отау ұтыс болып саналады да өз қазаныңызға салынады.
Соңғы құмалақ өз отауыңызға түссе немесе қарсылас отауын тақ санға айналдырса, ұтып алу болмайды.
4Тұздық алу
Әр ойыншы ойын барысында бір-ақ рет қарсыластың отауын біржола меншіктеп алу құқына ие болады — бұл тұздық.
Тұздық алу шарты: соңғы құмалақ қарсыластың дәл екі құмалағы бар отауына түсіп, оны үш құмалаққа айналдыруы керек. Сол сәтте бұл құмалақтар ұтыс болып, ал отау тұздық ретінде белгіленеді.
Тұздыққа айналған отауға кез келген ойыншы құмалақ салса, ол автоматты түрде тұздық иесінің қазанына түседі.
Шектеулер:
• Тұздық ойын барысында бір рет қана алынады.
• №9 отау ешқашан тұздыққа айналмайды.
• Бір нөмірлі отаудан екі ойыншы да тұздық ала алмайды — біреуі алған соң, екіншісі сол нөмірден айырылады. Демек, қарысластар бір-бірінің нөмірі екінші отауын тұздыққа ала алмайды.
5Атсырау ережесі
Ойын соңына қарай бір ойыншының барлық отауы бос қалуы мүмкін — бұл атсырау.
Атсырау орын алғанда, қарсылас өз отауларындағы барлық құмалақты тікелей қазанына салып алады, осымен ойын тоқтайды.
Бірақ атсыраған ойыншыға қосымша жүріс нәтижесінде қайтадан құмалақ түсіп, жүріс мүмкіндігі пайда болса, ойын тоқтамай жалғасады.
6Ойынның аяқталуы
Ойыншылардың біреуі 82 немесе одан көп құмалақ жинаса, ойын сол сәтте тоқтатылады және сол ойыншы жеңімпаз болады.